قازىرگى ورنىڭىز:ولەڭدەر مەن جىرلار » تولىق مازمۇن

قۇبدا كەڭەس

قوسىلعان ۋاقىت:2016-03-01كورىلىمى:加载中

«قوبدا كەڭەس» داستانى تولىق ساقتالماعان. اقىن بۇل داستانىن 1911 - جىلى التاي - قوبدا وڭىرىندە موڭعۇل - قازاق حالقى ورتاسىنا بۇلىك سالعان − دامبيجانسان (جالاما) تۋدىرعان بۇلىكتى نەگىز ەتىپ جازعان. دامبيجانسان ءاسىلى استراحاندا تۋعان قالماق. ول ءوزىن ءامىر سانانىڭ دۇنيەگە قايتا ورالعان رۋحىمىن دەپ ءدىندارلار ىشىنەن بەدەل تاپقان. ول وسى «لاۋازىممەن» 1890 - جىلى موڭعۇلياعا كەلگەن. ونان 1891 - جىلى تيبەتكە بارىپ قايتقان. وسىدان سوڭ 20 جىلداي حابارسىز كەتىپ، 1910 - جىلى موڭعۇليانىڭ قوبدا ايماعىندا قايتا شىققان. شىعا سالىپ ساقال - مۇرتىن الىپ، اتىن وزگەرتىپ، مەن ءامىر سانا ەكىنشىمىن دەپ جار سالعان. سول جىلى قاراشارىگە بارىپ، 1912 - جىلى موڭعۇلياعا قايتا كەلىپ، بايات تورەسى تۇمەن گۇڭدىگىنە بارىپ: «مەن موڭعۇلداردى ءمانجۋ ۇستەمدىگىنەن ازات ەتۋگە قايتا تۋىلىپ كەلگەن ءامىر سانانىڭ رۋحىمىن، بيلىك مەنىڭ قولىمدا بولۋ كەرەك» دەپ بايات تورەسىن ءوزى بيلەگەن. سول قاتاردا التايدىڭ قوبدا شەكاراسىنداعى قازاقتاردى بۇلاپ - تالاپ، قۋعىنداپ، قارسىلىق قىلعاندارىن قىرىپ، ءتىرى سويىپ، تەرىسىنە سابان تىعىپ دالاعا اسىپ قويىپ ەلدىڭ ۇرەيىن العان. وزىمەن دىندەس بولماعانداردىڭ ءدىنىن زورلاپ وزگەرتكەن. وزىنە باعىنعان قىلاڭ تەكتەستەرگە امبىلىق شەن بەرىپ، سولار ارقىلى باعىنباعان قيۋباي تەكتەستەردى قاتتى جازالاپ ەلگە لاڭ سالعان. وسىنداي تاعىلىعى اسقىنعاندىقتان، جابىرلەنگەن ەلدىڭ تالابىمەن 1914 - جىلى 8 - اقپاندا ورىستار جاعىنان قولعا الىنىپ، بيسىك - تومىس قالاسىنىڭ تۇرمەسىنە قامالعان، 1918 - جىلى باسىبايلى بودان رەتىندە موڭعۇلياعا قايتا اكەلىنگەن. 1921 - جىلى توڭكەرىس جاۋى سانالعاندىقتان، دامبيجانساننىڭ سەنىمدى ادامى سانالعان سودنومدارجا مەن داشتتىڭ ىشكى جاقتان سايكەسۋى ارقىلى دۇگىرجاپ پەن نانزات ونى شەبەر تاسىلمەن قۇپيا ولتىرگەن... «قوبدا كەڭەس» داستانى ءاسىلى وسى وقيعالارمەن بىرگە، قازاق حالقىنىڭ بارلام باستاعان ەل باسىلارىنىڭ دامبيجانسانعا (جا لاماعا) قارسى كۇرەسىن جىرلاعان. ءبىراق، جىر تولىق ساقتالماعان.

جاماعات تىڭداساڭ بۇل «قوبدا كەڭەس»،
سويلەسەم قوبدادا زور بولعان ەگەس.
تارپاڭ مىنەز تاريحتىڭ ءبىر سارساڭى
ايتپاۋىما اشتى ويىم قويعان ەمەس.

التاي تاۋ، قوبدا، ساۋىر، بايتىك، بوعدا،
ەرەنتاۋ − سانتاي، بوكەن تۇردىق سوندا.
الشاڭداتىپ اباققا كەڭدىك بەرگەن
بايىتقان بەرەكەلى قايران بوعدا...

كەپ امبى، كەزىكتى زۇرعان، كەنت قوبدا،
قىزىل ميىق، قاراتاۋ قالىڭ قوپا.
بيلەگەن جاكەڭ① امبى، كوبەش باتىر،
جىلقىشى، بەرەكەلى قايران جوتا.
بالەكەڭ، ءبىتىمشى مەن جۇيرىك تىرقاي،
قىلعان جوق وسىلارعا دۇنيە وپا.

بالاسى مۇرىندىقتىڭ عابدىراحمان،
ءمايتى ءبي، بايبوسىن ءبي مولقى جاقتان.
ۇستەمباي مەن سەرىكباي مايدا زالىڭ،
وسىلار كەم بولعان جوق بىتكەن باقتان.

قوبدادا امبى جاكەڭ − كەرەي باعى،
باق - داۋلەت بولىپ تۇردى مۇنىڭ شاعى.
جۇڭگودان قالقا شىعىپ بولەكتەنىپ
قوبدانىڭ باعى قايتار بولدى شاعى.

بارلاش ەر شىعىپ ەدى سوعان جالعاس،
جاتپاعان قاپ تۇبىندە وتكىر الماس.
قازاق، موڭعۇل قاستەرلەپ قادىر تۇتقان،
نارسەگە كوز كورمەگەن حالىق نانباس.

جاپىرىلعان امىرىنە قوبدا بەتى،
قۇل بولعان اقىلىنا كاپىر شەتى.
پاندەگە دوستىعى بار، قاستىعى جوق،
ويلى اقىل، تەرەڭ جۇرەك، اق نيەتى.

حان، قارا داستان قىلعان بارلاش اتىن،
ەجەلدەن ماعلۇم قىلدى حات پەن زاتىن.
تولىقسىپ ءتورت قىبلاسى قوبدا بەتى،
تۇرعانداي اۋليەلەر وعان جاقىن.

ەر بارلاش زامانىندا بولىپ ەدى،
باسىنا كامال باقىت قونىپ ەدى.
از جىلى ساياسىندا قوبدا كەرەي
تولىقسىپ باق - داۋلەتكە تولىپ ەدى.

ءبىر زاۋال از تولعانعا، ويلاساڭىز،
جىگىتتەر، اقىل ءتۇبىن بولجاساڭىز.
اسقان سوڭ شاراسىنان توگىلمەي مە
تولتىرىپ قۇيا بەرىپ زورلاساڭىز.

تولىقسىپ قوبدا بەتى تولعان كەرەي،
ءبىر - ءبىر ءۇي − ءبىر - ءبىر اۋىل بولعان كەرەي.
التايدا قىسپاق كورىپ قونىسىنان
مۇندا كەپ مال بۋىنا تويعان كەرەي.

جاۋ بولدى ەندى حالقا زامان ازىپ،
اقىلدان جۇتاعان سوڭ ادام ازىپ.
بيلەگەن ءمانجۋ - قىتاي الدى سالىق
قازاق پەنەن قالماقتان ات پەن ازىق.

پارتيا شەرۋشى اتاڭ بالالارى،
ەجەلدەن تۇزەلمەگەن ارالارى.
ادامى اراسىنا كەكشىل بولىپ،
كەتەمە جۇرەگىنىڭ الالارى.

ءبىر كەشىل شىعىپ ەدى «جا لاما» دەپ،
سيقىرشى ونداي كاپىر بولا ما دەپ.
وسىعان قىلاڭ بارىپ باۋىر بولدى
قۋ جانىم باۋىر بولسام قالا ما دەپ.

حالقاعا الالىقپەن كىردى قىلاڭ،
ايتقانى: − مەن دە قالماق بولىپ تۇرام.
دۇشپانعا باسىن ءيدى ىزدەپ بارىپ،
الالىق − سول كۇننەن - اق بولدى ىلاڭ.

حان جاققا تۇردى كەرەي كوزىن سالىپ،
قازاققا سول كۇندەرى حالقا تانىق.
سۇكىرباي التايعا اسىپ كوشىپ كەتتى،
قىلاڭنىڭ وسى ءسوزىن سەزىپ قالىپ.

جا لاما ءدىنىن جويماق ەلدىڭ جالپى،
دىنىنەن بەزبەك ەمەس قازاق حالقى.
تاسباۋىر قارىنداستان ايرىلعان سوڭ
حالقادان كەم بولمايدى قالعان ارتى.

جا لاما جيىپ الدى ەلدىڭ ءبيىن،
ۇقتىرعان قىلاڭ وعان ءجايى - كۇيىن.
اتپاقتاعى، شاپپاق تا بولىپ ءسوزى
تەبىنى حالقا كاپىر سونداي قيىن.
قيىن قىسپاق، قاھارمان ءسوزى قاتۋ،
كەرەيدىڭ كوزگە ىلمەيدى بەرگەن سيىن.

وسىدان امان قالسا قۇداي ساقتاپ،
بۇل بارلاش تار ورىندا اقىل تاپپاق.
قورىقپاعان ەرلىگىنە قايران قالىپ
كاپىر جۇرتى ءوزدى - ءوزى تۇردى ماقتاپ.

«وسىنداي بۇل قازاقتا ءبىر ەر بار» دەپ
حات جازعان پاتشاسىنا اتىن جاتتاپ.
لايىق حان بولۋعا جان ەكەن دەپ،
سول كۇننەن دارەجەسىن تۇردى ماقتاپ.

ەڭكەيە ەل ايدالدى قوبدا اسۋعا،
جاسىرىن مۇرسا بولماي قول قوسۋعا.
اسۋ جوق بولعاننان سوڭ كوشە بەردى
كاپىردەن اركىم باسىن قورعاسۋعا.

سول كۇننەن ەلدىڭ قامىن جەدى بارلاش،
− كوشە بەر وسى كۇندە، − دەدى بارلاش، −
قونىسقا مال تويىنار ءبىز بارالىق
بارماسپىز ءساتى بولسا ونان ارمان.

وسى اقىل كوشكەن ەلگە پايدا بولدى،
اقىردا ءبىر اينالىپ قايلا بولدى.
كەڭ ويلاپ تۇپتەن تارتقان قايران ساباز
باسقادا مۇنداي اقىل قايدا بولدى؟

ويلادى اقىلمەنەن ەلدىڭ قامىن،
جۇرت ءۇشىن اياماعان عازەز جانىن.
ساقاۋات، جومارتتىق پەن قارۋ - قايرات،
كوپ بەرگەن اش - ارىققا مال مەن ءدانىن.

تاكاپپارلىق بويدا جوق مىنەزى كەڭ،
سابىر - سالماق، اۋزى اۋىر، ايتقانى ەم.
ءبىر ءسوزدى، اۋزى بەرىك قايران ساباز
مۇڭ - سىرىن دۇسپانىنا شاشپاي جۇرگەن.
نوكەرىن تورەدەي عىپ بەرگەن ورىن،
جەتكىزگەن جەتپەس جەرگە اركىم قولىن.
قاق ءتىلىپ قايراتپەنەن ءۇزىپ ەدى
كاپىردىڭ مۇسىلمانعا جايعان تورىن.
جەتەيىن دەپ كەلگەندە جەلكەڭدى ءۇزدى
قايتەيىن، ءشۇيىنشالى، قالىڭ سورىڭ.

بۇلعىن باسى جولتىدا جاتتى حالقا،
تاتۋ الىپ، ولجاعا باتتى حالقا.
نەمەرە ستامپولدىڭ ءبىر بالاسىن
اۋەلى قان شىعارىپ اتتى حالقا.

ايتايىن ەلەش اۋىلى كورگەندەرىن،
اياماي جاۋشىلىقتا جەڭگەندەرىن.
مالدى تاستاپ، جاندى الىپ جۇرە بەردى
باۋىزداپ ءيت حالقانىڭ كەلگەندەرىن.

سول كۇندە كەزەڭ بەكەم اسۋى جوق،
قار بويلاپ اياق باسار باسۋى جوق.
ول جەردە شاھيت بولدى رايىس باتىر
شىركىن - اي، سونداداعى ساسۋى جوق.

قاراقاس التايعا استى ەلىمەنەن،
قايران ەل بايىپ ەدى - اۋ جەرىمەنەن.
حالقادان قاراقاسقا شەرىك شىقتى،
انتۇرعان جا لامانىڭ دۇمىمەنەن.

− ەلشى بوپ بارلاش، اداي بارسىن دەدى،
ءتىلىمدى مەنىڭ ايتقان السىن دەدى.
بارماسا قازاق اقىلى ءبارى بىردەي
كوڭىلىم، بارسا بۇعان نانسىن، − دەدى.

ەل ءۇشىن جالىنىشتى امال بار ما،
تاستايتىن ءسوزىن قايىرىپ زامان بار ما؟
جۇرسەڭ دە قاي تاراپتا بايقۇس قازاق،
ءوزىڭدى - ءوزىڭ بىلەر شاماڭ بار ما؟

امال جوق ءجۇرىپ كەتتى ەكى - ءۇش كىسى،
قاشارعا بولماعان سوڭ ەلدىڭ كۇشى.
ءتىل المايتىن امال جوق ءجۇرىپ كەتتى - اۋ
ۇشقانداي كەرەي ەلدىڭ داۋلەت قۇسى.

بويىنا دەلۋىننىڭ سوندا باردى،
(قازاقتىڭ حالقا تەگىس مالىن الدى).
استىرتىن ءار ادامعا جاقسىلىق قىپ
ولىمنەن قۇتقارادى تالاي جاندى.

ءبارى ايتتى: − سودان كوردىك جاقسىلىقتى،
كاپىرگە ىستەتپەدى قاتتىلىقتى.
جالعان - اي ارتىڭ تاياز ىلاج بار ما
كورسەتكەن ءار ادامعا تاپشىلىقتى.

سول جولدا ناۋقاس بولدى قايران ساباز،
بەكىتكەن جاستان ءدىنىن ورازا - ناماز.
بارلاشتى بەكەر زورلاپ اپارعانعا
حالىقتىڭ جۇرەگىندە بولدى ناراز.

نەشە كۇن ناۋقاس بولىپ ءجۇردى قاتتى،
بۇل جۇرگەن عارىپتىعى جانعا باتتى.
كەلىسىپ شەرىكتەردە ءۇيىن بەرىپ
بويىنا دەلۋىننىڭ بارىپ جاتتى.

بۇل ناۋقاس جەڭىلدەمەي اۋىرلاعان،
اق سۇڭقار ۇشا المايدى باۋىرلاعان.
«اڭعارى بۇل ناۋقاستىڭ بەك سالماقتى
جولداس قىل يمانىڭدى ءتاڭىر ماعان».

«ناۋقاسىم جانعا باتتى، بولسىن قايدان،
نە كورسە پاندە رازى ءبىر قۇدايدان.
قاتىن - بالا، ەل - جۇرتىم ءبىرى دە جوق
كەييمىن ويلاعاندا وسى جايدان.

جوق بولدى العان جەسىر، بالا - شاعا،
جالعان - اي، تارلىعىڭا بولماس باعا.
يىسكەمەي ءبىر بالانىڭ ماڭدايىنان
تاپسىردىم بارشالارىن ءبىر اللاعا.

امان بول، بالاپان مەن قالي جولداس،
بال داۋرەن باستان كەتسە قايتا قونباس.
سالەم دە ەل - جۇرتىمنىڭ بارشاسىنا
ىسىنە قۇدىرەتتىڭ شارا بولماس...»

ءبىر جولداس ەلگە كەتتى - اۋ حابار بەرە،
جەتتى عوي كۇن - ءتۇن دەمەي شابا - جەلە.
قايران ەر عارىپلىكپەن دۇنيە سالدى
اللادان ۋاقىت كەلسە پالەن دەمە!

اتتاندى ۇيدەن كىسى قوس - قوس اتپەن،
ءشۋ - شۋلەپ بارعان كىسى جازعان حاتپەن.
جانقيار العان جارلار ارماندا بوپ
قالدى عوي ءبىر تىلدەسپەي اسىل زاتپەن.

نەمەنە بارعان ادام جىلاعانى،
وتكەن سوڭ قابىل بولماس شۋلاعانى.
قوبدانىڭ كەرەيىنىڭ قالىڭ سورى
مەزگىلسىز تاس قورعاننىڭ قۇلاعانى.
بايقۇس - اي، نەگە باردى ىرىسقانى،
زۋرانىڭ ويدان كەتپەس تىرىسقانى.
اقىتتىڭ دا ويىنان كەتەر ەمەس
اۋىلدا اقىل، قالجىڭ قۇرىسقانى.

زيراتىن سوندا اپاردى دالا كولگە،
اتا - بابام قونىس ەتكەن مەكەن - جەرگە.
اقتىشقان ءبىر كورە الماي قارت اتاسىن
بالالار ءىشى تولدى قايعى - شەرگە.

امال جوق، قۇداي سالدى قيىن جۇمىس،
الدى - ارتى بولعاننان سوڭ جالعىز ۋىس.
جالعان ىزبەن جۇرمەگەن قايران ساباز،
ەل ءۇشىن توقتاتپاعان قايرات - قۇرىش.

ەل ءۇشىن ولاي ءجۇردى، بۇلاي ءجۇردى،
ساقتا دەپ ءبىر اللاعا جىلاي ءجۇردى.
جالتارار جالامانىڭ قۇرىعىنان
ەلى ءۇشىن ەر اقىلىن قۇراي ءجۇردى.

تاعدىرعا امال بار ما حاقتان بۇيرىق،
جەتە الماس بۇعان اقىل تالاي جۇيرىك.
جارانلار ويلانعاندا ەس، تاپتى مەدەۋ
قالعان سوڭ تۇلپاردان تۇياق، جال مەن قۇيرىق...

كەرەيدە بارلاش ءوتىپ، بولدى شىعىن،
كەلگەن سوڭ تياناعى ەلگە تىعىن.
ولوننۋر، ءبوحموروندى جايلاپ تۇردى
ارتىندا ەلى - جۇرتى قالعان جۇعىن.

توي قىلدى جا لاماسى «ءشابى» سۇراپ،
قۇل قىلىپ ادام الماق تاعى سۇراپ.
مىقتىلىق ەر ارسالاڭ قىلدى سوندا
بۇرىنعى بارلاش ەردىڭ باعىن سۇراپ.

ۇستادى «ءشابى» بەر دەپ ارسالاڭدى،
«ءشابى» دەپ قۇل قىپ الماق تالاي جاندى.
وزگە ءبي قورىققانىنان «ءشابى» بەرمەك
بۇقارا اقىل تاپپاي بەك ساندالدى.

ارسالاڭ قايرات بەردى ۇستاۋداعى،
ءوزى − وندا، ءسوزى − مۇندا نۇسقاۋداعى.
«ءشابى» العالى بارعان جاۋدى قىرىپ تاستاپ
حالقادان قازاق بايقۇس سويدى «تىلەۋ».

ءبىتىردى «تىلەۋ مالىن» تۇندە سويىپ،
تارقاتتى ىشكى شەرىن، قايعى جويىپ.
جونەلدى جەڭىلدەنىپ، مالىن ايداپ
تىككەن ءۇي، مۇكامالدىڭ ءبارىن قويىپ.

مۇكامال قارامادى تىككەن ۇيگە،
قۇدايىم سالعاننان سوڭ مۇنداي كۇيگە.
تۇيەنىڭ بەس كۇن، بەس ءتۇن قومىن الماي
تاۋەكەل ورىس جەرى كىردى شۇيگە.
ۇيرەتتى ورىس، قىتاي تالاي زاكۇن،
باسىنان تۇسىرگەندەي «ءالىپ - بيگە»...

حالقادا قالدى ارسالاڭ جانىن قيىپ،
وسى ەرلىك ءار كوڭىلگە كەتتى سيىپ.
بايلادى، ولتىرمەدى عارىپ قىلىپ
تۇرعاندا كاپىر ءيتتى قۇداي تيىپ.

وسىعان قۇداي ساقتاپ اقىل تاپتى،
ورىسقا ۇنايتۇعىن «زاكۇن» تاپتى.
ارسالاڭ «بورىشقور» دەپ حانعا سوعىپ
بەكىتىپ تەلەگراممەن مىقتاپ باقتى.

سونىمەن شىقتى ارسالاڭ قۇداي ساقتاپ،
مۇنىسىن ءدىن - مۇسىلمان تۇردى ماقتاپ.
ورىسقا بارعان ەلدى قايتا الماق بوپ،
قىتاي مەن حالقا جۇرتى تۇردى جوقتاپ.
«حالقاعا، ولسەك داعى بارمايمىز» دەپ،
بۇل ءسوزدى قاتىن - بالا تۇردى جاتتاپ.

وسىلاي ەل بوساندى قولدان شىعىپ،
قۇتىلعانداي بالاپان قۇس توردان شىعىپ.
قىتايعا قىلاڭ باسىن السىن دەدى
جا لاماعا جانتاياق بولعان شىعىپ.
تىلەگى ورىندالعان كەرەي ەلى
قاراعاشتان قايتتى ەندى توردان شىعىپ.

سونىمەن اسىپ كەلدى مەكەن التاي،
قايران ەل ازىپ - توزىپ، كەلدى - اۋ شارشاي.
مەكەنگە قارا قونىس كەلگەننەن سوڭ،
جىگىتتەر، تىنىش بولىپ دەستى - اۋ: − جانتاي.

ازسا دا تۇرعىن ەلدەن الدە دە باي،
ءالى ارزان قوناعاسى ات پەنەن تاي.
ورنىنا اعاسىنىڭ كامال امبى
ۇلىق بوپ جۇرت كوڭىلى بولدى عوي جاي.

داۋلەتشە − جولداس، باۋىر قاسىنداعى،
بۇلاردان تۋعان تۇياق اسىل داعى.
ەل قولداپ، اعايىنى دۇرىس دەمەك
كەز كەلگەن دارداي جۇمىس جاسىنداعى.

جالاما كەتتى ايداۋدا، بولىپ سوتتا،
عارىپ بولدى ول «باتىر» امال جوقتا.
قازاقتى ايدايمىن دەپ عازاپ كوردى
قۇتىلماي قالسىن كاپىر جانعان شوقتا!
تورقۇدىق، قاندىعاتاي بارامىز دەپ
كەرەيدەن ءاربىر جىگىت جاتقان جوق پا.
پارتيا، الالىقپەن ازعان كەرەي
ءالى دە ەكى تاراپ بولعان توپ تا.

اركىم ءجۇر الالىقتى قولدايمىن دەپ،
جارىسسام مەن دە ەشكىمنەن قالمايمىن دەپ.
قۇدايدىڭ باسقا بەرەر باعى بولسا
كىم جۇرمەس بايلىق، بيلىك المايمىن دەپ.

ولشەۋ بار تاعدىردىڭ دا: بيلىك، بايلىق،
جىگىتتىڭ ءبىرى تايلىق، ءبىرى شايلىك.
قاي دوس بار جوتا، بارلاش − ەسكەندىردەي
وزگە ەلىڭ دوستىعىنا تاڭ قالارلىق؟!


评论加载中...

copyright © 2016 苏ICP备15062819号-1

哈萨克族伟大的思想家、阿肯-阿合提.乌鲁木基的网站 Tel:18792514428